سرپرست ستاد بازسازی عتبات
عالیات خراسان رضوی
 اکبر پارسا

    .
نظرسنجی
مطالب سایت را چگونه ارزیابی می کنید؟
آماربازدیدکنندگان
۱۳۹۶/۰۱/۲۹

قبرستان بقیع

قبرستان بقیع

    بقیع(= بقیع غرقد = جنه البقیع) نام مشهورترین و قدیمی ترین قبرستان اسلامی از زمان حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) تا عصر حاضر، واقع درانتهای جنوب شرقی مدینه به فاصله کمی از مسجدالنبی و بقعه مطهر حضرت پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم)،در خارج از دیوار قدیمی مدینه که امروزه در وسط شهر قرار دارد .

 لفظ بقیع به معنی زمین وسیعی است که دارای انواع درختان باشد لذا آنرا جنه البقیع (باغستان بقیع) نیز می نامند. بقیع غرقد نامیدن آن بدین سبب بوده که غرقد نوعی خاربن است که پس از خرابی آن در این مکان روئیده و فراوان بوده است . باید در نظر داشت که چندین بقیع از این گونه بقیع زبیر و بقیع خیل و بقیع خنجنه که هر یک نام محله ای بوده است . اراضی مرتفع وادی عقیق در حومه مدینه را هم بقیع می گفتند .

 پس از هجرت پیغمبر (صلی الله علیه و آله وسلم) از مکه به مدینه چون مسجد مشهور مدینه ساخته شد، آن را وقف بر قبرستان مسلمانان قرار دادند و نخستین صحابی رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) از انصار که در بقیع غرقد به خاک سپرده شد اسعد بن زراره انصاری خزرجی قدیم الاسلام و نقیب قبیله خود و نیز نخستین شخصی بود شب عقبه در مکه با رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) بیعت نمود و به مدینه بازگشت و در سال اول هجرت درگذشت و حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) او را در بقیع به خاک سپرد . سپس پیغمبراکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) دستور دادند آنجا را از بوته های خار ستردند و به مسلمانان ساکن مدینه اختصاص داده شد . نخستین شخصی که از مهاجرین در بقیع مدفون شد عثمان بن مظعون (م 7 قمری) برادر رضاعی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) بود و نیز ابراهیم پسر پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و به روایتی حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) و بنا به بعضی روایات رقیه و ام کلثوم و تمامی زوجات رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) به استثنای خدیجه کبری (سلام الله علیها) – که در قبه المعلی در مکه مدفون است – همه در بقیع مدفونند .

 همچنین در بقیع مرقد مطهر چهار امام شیعیان امام حسن مجتبی و امام زین العابدین و امام محمد باقر و امام جعفر صادق (علیهم السلام) در کنار یکدیگر در ضلع جنوب غربی واقع است و مدفن عباس عموی پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و جد خلفای بنی عباس و عبدالله بن مسعود و سعد بن ابی وقاص و انس بن مالک . تا آنجا که در مراه الحرمین (1/425) و آثار المدینه المنوره (122) یاد شده ، تعداد اصحاب رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) که در بقیع مدفون هستند به ده هزار صحابی بالغ گردیده است . بقیع در عصر پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و حتی در عهد خلفای راشدین چندان وسعتی نداشت و قبر حلیمه سعدیه دایه رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) و قبر عثمان بن عفان خلیفه سوم نیز در خارج از بقیع قرار داشت .

 چون مورخین فریقین سنی و شیعی یاد کرده اند که قاتلان عثمان اجازه ندادند که جنازه عثمان در بقیع دفن گردد . ناچار او را شبانه در باغی که نزدیک به بقیع داشت به نام باغ حشّ کوکب به خاک سپردند . سپهر در ناسخ التواریخ از طریق خاصه آورده است هنگامی که معاویه به قدرت رسید حکم کرد تا بقیع را توسعه دهند و در فاصله بین قبر عثمان و بقیع آنقدر مرده دفن کنند تا اینکه قبر عثمان جزء بقیع گردد که این قسمت الحاقی را بقیع بنی امیه نام دادند وهمین معنی را ابن شبه (173 – 262 قمری) در کتاب خویش تاریخ المدینه المنوره (1/111 – 115) از طرق مختلف ظبط کرده است . پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) علاوه بر اینکه مکرر بر تشییع و نماز میت و تدفین جنازه نزدیکان و صحابه به بقیع می رفتند . اوقاتی هم برای زیارت اهل قبور و طلب مغفرت برای یاران و مسلمانان به آنجا می رفتند. در ماه رجب سال نهم هجری هنگامی که نجاشی امپراطور حبشه وفات کرد رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) مسلمانان را در بقیع جمع آورده و صلاه غایب گزاردند.

 آخرین بار که رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به بقیع رفتند چند روز قبل از رحلت بود که در دل شب همراه با یکی از موالی خود به نام ابومویهبه به بقیع رفتند و در آنجا ضمن استغفار برای گذشتگان سخنان پرباری راندند که در کتب سیره مندرج است . از طریق شیعه روایت شده که وقتی مسلمانان بخواهند از دور پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را زیارت کنند باید چنین گویند : « السلام علی البقیع وماضم البقیع من الانبیاء و المرسلین و الصدیقین و الشهداء والصالحین »  ( سلام بر بقیع و بر آن پیامبران و فرستادگان وصدیقان وشهیدان و نیکان که در بقیع آرمیده اند ).  

     چنانچه از متون کتب حدیث واخبارفریقین نمایان است بقیع در عصر رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) و در عهد ائمه معصومین (صلی الله علیه و آله و سلم) مورد توجه خاصی بوده وهمین امر باعث گردیده بود که حاکمان هر عصر توجه خاص به بقیع داشته باشند و محققین اتفاق کلمه دارند که بقیع تا قبل از حمله دوم وهابیه به مدینه منوره آباد بود و شکوه و عظمت خاصی داشت و آستانه وگنبدهای مجلل که بر روی قبورائمه وصحابه برپا بوده وگنبدهای مرقد مطهرامام حسن و امام سجاد و حضرت باقرو حضرت صادق علیهم السلام که در یک مکان مدفون هستند از تمام گنبدها مرتفع تربوده و این شکوه وعظمت را مورخین قرن به قرن یاد کرده اند که بعضی از اقوال آنها را ذکر می کنیم .

 ابن جبیر (م 614 قمری) در سفرنامه خویش چنین یاد کرده است : « بقیع الغرقد واقع در شرق شهر مدینه است و هنگام خروج از دروازه شهر مدینه که به نام باب البقیع شهرت دارد در مقابل قرار دارد واولین بقعه در سمت چپ هنگام خروج از دروازه مدینه ، بقعه صفیه عمه پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و مادر زبیر بن العوام است و در مقابل آن بقعه مالک بن انس واقع است که برفراز آن گنبد کوچکی دارد و عمارت مختصر و در مقابل آن بقعه سلاله طاهره حضرت ابراهیم فرزند پیغمبر(صلی الله علیه وآله وسلم) که بر روی قبر مطهر وی گنبد سفید داشت و بر سمت دست راست بقعه عبدالرحمن اوسط فرزند عمربن الخطاب که معروف به ابی شحمه است و این همان فرزند عمر است که در زیر تازیانه فوت کرد و در موازات آن بقعه عقیل بن ابی طالب (علیه السلام) سپس بقعه عبدالله بن جعفرالطیار (علیه السلام) می باشد و در آن بقعه زوجات پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و در همان ردیف بقعه سه تن از فرزندان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) واقع است . سپس بقعه عباس بن عبدالمطلب و بقعه حضرت امام حسن بن علی (علیه السلام) گنبد بزرگ و مرتفعی دارد و در نزدیکی در بقیع واقع است و بر روی قبر صندوقی از چوب منبت کاری نصب شده و دارای ضریح است. » یکصد و پنجاه سال بعد از این تاریخ ، ابن بطوطه (م 777 قمری) وارد بقیع می گردد و همانند ابن جبیر که در اواخر قرن ششم به توصیف مشاهدات خود از بقیع پرداخته بود ، او نیز این محل تاریخی را به دقت وصف می کند و چنین می گوید : « از جمله مشاهد متبرکه مدینه بقیع الغرقد است که در طرف شرقی مدینه واقع شده و راه آن از دروازه مشهور به باب البقیع است وقتی از دروازه مزبور خارج می شوی در دست چپ قبر صفیه دخترعبدالمطلب که عمه پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و مادر زبیر بن العوام بود دیده میشود . روبروی قبر صفیه قبر ابوعبدالله مالک بن انس است که گنبد مختصری هم دارد و در جلوی آن قبر فرزند ارجمند پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) ابراهیم (علیه السلام) واقع شده که گنبد سپیدی دارد و در طرف راست آن تربت عبدالرحمن بن عمربن خطاب معروف به ابی شحمه و محاذی آن قبور عقیل بن ابی طالب و عبدالله بن جعفر ذوالجناحین واقع است . و در محاذات این قبور مقبره ای است که می گویند قبور زنان پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در آن قرار دارد و پس از مقبره دیگری از آن عباس عم پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و حسن بن علی (علیه السلام) است که گنبد بلند و محکمی دارد و این مقبره در دست راست از دروازه بقیع واقع شده و قبر حسن در پایین پای عباس قرار دارد هر دو قبر بزرگ و مقداری از سطح زمین بالاتر می باشد و روی آنها را تخته سنگهایی که با منتهای مهارت به وسیله صفحات زرد رنگ ترصیع شده پوشانده است . قبور بسیاری از مهاجرین و انصار و صحابه دیگر نیز در بقیع واقع شده و غالب آنها شناخته نیست . در انتهای قبرستان بقیع قبر عثمان بن عفان است که گنبد بزرگی دارد و قبر فاطمه بنت اسد مادر علی بن ابی طالب (علیه السلام) در نزدیکی آن است .

     تعمیرات و عمارت های بقیع : از عصر رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) بقیع مورد توجه همگان بوده و هر قبیله بر قبور زعما و صحابه خود یادگار و عمارت بنا کرده بودند . پس از به قدرت رسیدن بنی امیه قسمت حش کوکب که مدفن عثمان خلیفه سوم بود به بقیع ملحق گشت و عمارتی برفراز قبر وی بنا کردند و بنی عباس نیز تعمیرات زیادی انجام دادند و عمارتی بر قبر جد خویش عباس بن عبدالمطلب بنا نمودند . شیعیان عمارت های مجلل بر بقعه ها و قبور ائمه معصومین در بقیع بنا کرده بودند . پس از تسخیر بغداد به دست آل بویه اهمیت خاصی به راه مکه دادند ، تعمیرات مناسبی در بقیع ومسجد نبوی شریف انجام دادند و مستمری ماهانه برای علویان مدینه تعیین داشتند . مورخین ، گنبد و آستانه حضرت امام حسن (علیه السلام) را در این عصر بلندترین و عظیم ترین گنبد وصف کرده اند . در قرون متمادی شیعیان همچنان قبور را تزیین می کردند . در عصر صفوی و در زمان قاجاریه تعمیرات و تزیینات بسیاری در بقیع انجام گشت . همچنین سلاطین عثمانی نیز به امر آبادانی بقیع اهتمام داشتند در نیمه دوم قرن سیزدهم هجری تعمیرات وسیعی از طرف ملا محمدصالح برغانی (م 1271 قمری) سپس توسط فرزندش شیخ حسن برغانی در آستانه های ائمه شیعه در بقیع انجام گردید و تزیینات زیادی یافت.

      سعود بن عبدالعزیز بن محمد بن سعود (1163-1229 قمری) امیر نجد که پس از به قتل رسیدن پدرش در سال 1218 قمری قدرت را به دست گرفت ، دو بار یکی در سال 1218 قمری و دیگری در سال 1221 قمری مکه و مدینه را مورد هجوم قرار داد و این دو حمله را به مدینه حمله اول وهابیه به بقیع می نامند . در این حمله با حملات آسیب و خرابیهای بسیاری به آستانه ها و بقاع متبرکه بقیع وارد آوردند و قسمتی از نفائس آستانه ها را غارت نمودند . ولی بعد از بازگشت سعود بن عبدالعزیز به نجد ، شریف مکه از محمد علی پاشا خدیو مصر ، برای راندن سعودیان از سرزمین حجاز و دفع تجاوزات آنها استمداد نمود و او پسرش ابراهیم پاشا را همراه سپاه مجهز به عربستان فرستاد که نجد و حجاز را فتح کردند و امرای سعودی را بعضی مقتول و جمعی را اسیر نموده به مصر و آستانه فرستادند و بعضی از امرای آل سعود به کویت نزد آل صباح پناهنده گردیدند . سلطان عبدالحمید دوم پادشاه عثمانی به تعمیرات و نوسازی و تزیینات لازم در بقیع و مسجد نبوی اهتمام کرد .

 عبدالعزیز بن عبدالرحمن ، از احفاد سعود (1293 – 1373 قمری) که در کویت پناهنده بود در سال 1309 قمری قیام نمود و مجدداً امارت آل سعود را در سال 1319 قمری برقرار کرد و شهر ریاض را تصرف نمود و در سال 1330 قمری احساء و قطیف دو مرکز شیعه نشین و نفت خیز را منضم به ملک خویش ساخت . سپس به حجاز لشکر کشید و حسین بن علی شریف مکه را شکست داد و دولت هاشمی حجاز را ساقط نمود و مکه را فتح و آن را پایتخت خویش اعلام کرد و خود را سلطان و شاه حجاز و نجد و احساء معرفی نمود و سه امارت حجاز و نجد و احساء را کشور واحدی به عنوان «المملکه العربیه السعودیه» اعلام داشت . سپاهیان وی به فرماندهی پسرش محمد در روز شنبه 19 جمادی الاولی سال 1344 قمری به مقاومت ده ماهه اهل مدینه با شقاوت و قساوت پایان دادند و شهر مدینه را متصرف شد و در هشتم شوال سال 1344 قمری طبق فتوای شیخ محمد بن عبدالوهاب نجدی (1115 – 1206 قمری) مؤسس مذهب وهابیه که بالا آوردن و عمارت بر روی قبور و بنا کردن و حفظ بقاع متبرکه را نه مکروه بلکه حرام می دانست تمامی آستانه ها و بقاع متبرکه بقیع را ویران و منهدم کرده و تمام اموال و اشیاء نفیس و خزینه آن را غارت نمودند و بین قبیله خویش آل سعود و شیوخ وهابیین تقسیم کردند . شیعیان جهان روز هشتم شوال هر سال را روز عزا اعلام نمودند و بازار و خیابانها را تعطیل می کردند و خطبای منبر حسینی این فاجعه را گوشزد کرده و شعرای شیعه در ذم آل سعود و خرابی قبور بقیع قصیده می سرودند .

     از جمله علامه سیدرضا هندی که پس از هدم قبور بقیع از مدینه منوره دیدار داشته قصیده ای مرثیه وار سروده است . همچنین شیخ موسی آل هر و شیخ حسن سبتی و شیخ عبدالکریم ممتن قصایدی در سوگ ویرانی قبور بقیع سروده اند . این مصیبت و فاجعه عظمی ، جهان تشیع را وادار به اعتراضات شدید و ابراز تنفر از تصرفات وحشیانه آل سعود و ویرانی عتبات مقدسه شیعه در بقیع نمود و این قیام و جنبش اجتماعی شیعیان جهان مخصوصاً ایران و عراق ارکان دولت جدید التأسیس سعودی را لرزاند . ملک عبدالعزیز آل سعود که مصمم بود قبه خضراء و روضه مطهر نبوی را نیز ویران کند ، پس از این جنبش عظیم که مسلمانان جهان ، مخصوصاً ایران و مصر بانگ اعتراض بلند نمودند ، سرانجام وی ناگزیر شد دست از نیت خود بردارد . شرح این حوادث و نمونه های فراوانی از اشعار شعرای شیعه را شیخ حسن صالحی (م 1401 قمری) در کتابی تحت عنوان البقیع جمع نموده است . نویسندگان و محققانی که پس از حمله دوم وهابیه از مدینه دیدار کرده اند این شهر را به «شهرزلزله زده» وصف نموده اند . در سال 1371 قمری کنگره اسلامی (مؤتمر عالم اسلامی ) در کراچی تشکیل شد شیخ محمدحسین آل کاشف الغطاء و مفتی اعظم فلسطین حاج سید امین حسینی و سید محمد تقی طالقانی از طرف آیت الله بروجردی شرکت داشتند . بر اثر فشار دیپلماتیک دولت ایران جهت تعمیر بقاع متبرکه بقیع که اسناد آن در بایگانی وزارت خارجه ایران محفوظ است ، سعود بن عبدالعزیز رسماً وعده کرده بود قبور ائمه را در بقیع تعمیر نماید . در سال 1374 قمری نیز راهروهای بقیع که منتهی به بقعه حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) و ائمه اطهار (علیهم السلام) می شد به دستور وی آسفالت شد و درب کوچکی برای رفت و آمد زائران شیعه گشودند که در ساعات معین از روز باز بود . در سال 1385 قمری بر اثر اصرار دولت ایران دروازه ای بزرگ برای بقیع بازکردند تا زوار به راحتی اعتاب مقدسه بقیع را زیارت کنند . ولی علی رغم فشار شیعیان جهان مخصوصاً دولت ایران جهت ایجاد تسهیلات و عمارت و یا سایبان و سرپناه بر قبور ائمه اطهار بقیع و تمام مواعید ، دولت سعودی هنوز هیچ گونه عملی انجام نداده است و قبور ائمه اطهار بقیع (علیهم السلام) بدون سقف و سایه بان و تأسیسات لازم است .

 

     بقیع در حال حاضر : این قبرستان به شکل مستطیل ، حدود یکصدوپنجاه متر طول و یک صد متر عرض دارد و دارای ورودی بزرگ غربی که در سال 1385 قمری بر اساس اصرار دولت ایران احداث گشت .  این در مقابل قبه خضراء و روضه مطهر نبوی واقع است . دیوار دو طرف دارای نرده آهنین باشد و هنگامی که در ورودی بقیع بسته است زائرین از پشت این نرده ها زیارت می کنند و فعلاً در اوقات معین در را برای زائرین باز نموده و زائرین را به داخل بقیع راه می دهند . لیکن اهل سنت و وهابیان ورود زن را به بقیع و هر قبرستانی دیگر حرام می دانند ، لذا ورود زنان به قبرستان بقیع جلوگیری می گردد و زنان شیعه هنگام حج و در مراسم غیر از حج از پشت نرده های آهنین دیوار غربی بقیع به زیارت می پردازند . قبور ائمه اطهار (علیهم السلام) و حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) و سایر صحابه به شکل مستطیل با سنگ در اطراف قبر مطهر به ارتفاع چهار انگشت از سطح زمین مرتفع است . بالای سر هر کدام از قبور سنگ کوچک بدون علامت دیگر و یا لوح قبر مشخص شده است . از مشهورترین قبور علمای شیعه در قرن سیزدهم هجری در بقیع قبر شیخ احمد احسائی (م 1241 قمری) در سفره  ابی طالب و قبر شیخ حسن بن ملا محمد صالح برغانی (م 1281 قمری) در نزدیکی قبر مطهر امام حسن مجتبی (علیه السلام) است .

منبع : دایرة المعارف تشیع جلد یک (آب - احیاء) زیر نظر؛احمد صدر حاج سید جوادی ، بهاءالدین خرمشاهی ، کامران فانی 1383 چاپ پنجم نشر شهید سعید محبی ، صفحات 383تا385  


منبع : طرح بازسازی عتبات عالیات
تعداد بازدیدها : ۲۴۹


مطالب مرتبط با این موضوع :